رهیافت‌های به‌کارگیری اصل هم‌تصمیم‌سازی در پیشگیری از فساد ساختاری در حقوق ایران و آلمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار بخش حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه شیراز، ایران

2 استاد بخش اقتصاد، دانشگاه شیراز، ایران

10.22034/law.2026.70666.3573

چکیده

نگارندگان این پژوهش با ارائۀ یک چارچوب نظری، گفتمان رایج مبارزه با فساد را به‌چالش می‌کشند و استدلال می‌کنند که اتکای صرف به شفافیت، نه‌تنها راه‌حلی برای فساد ساختاری نهادینه‌شده در اقتصاد سیاسی ایران نیست، بلکه در غیاب سازوکارهای اصلاحی می‌تواند به عوام‌فریبی یا حتی توسعۀ فساد بینجامد. در پاسخ به این شکاف راهبردی، در این مقاله، مفهومی نوین در ادبیات حقوق اداری ایران موسوم به اصل «هم‌تصمیم‌سازی» معرفی و بومی‌سازی می‌‌شود. این اصل با الهام از مدل پیشرفتۀ میت‌بشتیمونگ[1] در حقوق آلمان، بر مشارکت نظام‌مند، الزامی و دارای حق رأی کلیۀ ذی‌نفعان (شامل نهادهای مدنی، اصناف، ناظران مستقل و نمایندگان بخش عمومی) در فرایندهای کلان تصمیم‌گیری اقتصادی تأکید دارد. با استفاده از یک رویکرد تطبیقی- انتقادی و تحلیل موارد عینی، همچون پرونده‌های «چای دبش» و «بانک آینده»، در این پژوهش نشان داده خواهد شد که ریشۀ فسادهای کلان، در انحصار تصمیم‌گیریِ حلقه‌های بستۀ قدرت و سرمایه است. به‌عنوان راه‌حلی ساختاری، یک مدل حکمرانی چندلایه و توالی‌مند پیشنهاد می‌شود که در آن، هم‌تصمیم‌سازی به‌عنوان بستر ایجاد مشروعیت و عقلانیت، الزام به بیان دلایل تصمیم‌گیری به‌عنوان پل پاسخگویی، و شفافیت به‌عنوان ابزار نهایی نظارت اجتماعی، در یک زنجیرۀ تقویت‌کننده عمل می‌کنند. نوآوری نهایی مقاله، ارائۀ طرح‌های عملیاتی مشخص با ترکیب قدرت متوازن برای تبدیل این نظریه به مهندسی نهادی است. نتیجۀ پژوهش در مقالۀ حاضر این است که مبارزۀ مؤثر با فساد، نیازمند یک تغییر پارادایم از حکمرانی اطلاعات‌محور به حکمرانی توزیع‌محور قدرت است، و هم‌تصمیم‌سازی سنگ بنای این گذار تاریخی محسوب می‌شود.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    1. پیکا، ژرژ (1393)، جرم‌شناسی، ترجمۀ علی‌حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.
    2. شریف‌زاده، محمدجواد (1391)، حقوق و اقتصاد در اسلام، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
    3. نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (1402)، «سیاست جنایی: از مدل‌ها تا جنبش‌ها»، دیباچه در: می‌ری دلماس مارتی، نظام‌های بزرگ سیاست جنایی، ترجمۀ علی‌حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.
    4. نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (1404)، «از سیاست کیفری تا سیاست جنایی»، دیباچه در: کریستین لازرژ، درآمدی بر سیاست جنایی، ترجمۀ علی‌حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.

    مقالات

    1. جعفری، مجتبی (1395). جرم‌انگاری در حقوق فعالیت‌های اقتصادی. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 7(12). 85-104.
    2. خداداد کاشی، فرهاد؛ مهرآرا، محسن و میکائیلی، سیده وجیه (1403). ارزیابی تأثیر خصوصی‌سازی و فشار رقابتی بر قدرت بازاری در صنایع کارخانه‌ای ایران. پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، 15(57). 15-38.  Doi: 30473/egdr.2023.65203.6590
    3. رضایی، مهدی و خسروی، نیما (1397). نسبت‌سنجی اصل الزام به بیان دلایل تصمیمات و حاکمیت قانون. پژوهش حقوق عمومی (پژوهش حقوق) (حقوق و سیاست)، 20(61). 65-92.

     Doi: 10.22054/qjpl.2019.25485.1628

    1. صادق‌نژاد نائینی، مجید (1403). نقش شفافیت در پیشگیری از جرایم اقتصادی. دانشنامۀ حقوق اقتصادی، 31(25). 57 -79.  Doi: 10.22067/economlaw.2024.86561.1346
    2. غنی، مهرداد؛ حسینی، سید حسین و سیدزاده‌ثانی، سید مهدی (1404). تحلیل نقش دولت و حاکمیت؛ جامعه مدنی و مشارکت مردمی در پیشگیری از جرایم اقتصادی. پژوهش‌های جرم‌شناسی کاربردی، 3(8)، 19-42. Doi: 10.22034/aqcr.2025.2069236.1094
    3. وحیدی، عبدالملک؛ شیداییان، مهدی و میرخلیلی، سید محمود (1400). مبانی و جلوه‌های قرآنی سیاست جنایی مشارکتی. پژوهش حقوق کیفری، 9(34)، 31-61.

    Doi: 10.22054/jclr.2021.40376.1880

    ب) منابع انگلیسی

    Articles

    1. Bac, M. (2001). Corruption, Connections and Transparency: Does a Better Screen Imply a Better Scene؟. Public Choice, 107(1), 87-96. Doi: 10.1023/A:1010349907813
    2. Bauhr, M., & Nasiritousi, N. (2012). Resisting Transparency: Corruption, Legitimacy, and the Quality of Global Environmental Policies. Global Environmental Politics, 12(4), 9-29.

     Doi: 10.1162/GLEP_a_00137

    1. Bautista-Beauchesne, N., & Garzon, C. (2019). Conceptualizing Corruption Prevention: A Systematic Literature Review. Journal of Financial Crime, 26(3), 719-745. Doi: 10.1108/JFC-10-2018-0106
    2. Cornwall, A. (2001). Making a Difference? Gender and Participatory Development (IDS Discussion Paper No. 378). Retrieved from IDS Website: http://www.ids.ac.uk/files/Dp378.pdf
    3. Fenster, M. (2006). The Opacity of Transparency. Iowa Law Review, 91(3), Doi: 10.2139/ssrn.686998
    4. Heald, D. (2003). Fiscal Transparency: Concepts, Measurement and UK Practice. Public Administration, 81(4), 723-759.

    Doi: 10.1111/j.0033-3298.2003.00369.x

    1. Jacobsson, K., & Vifell, Å. (2003). Integration by Deliberation? On the Role of Committees in the Open Method of Coordination. Paper Presented at the Workshop on The Forging of Deliberative Supranationalism in the EU, EUI, Florence, 7–8 February 2003.
    2. Jones, C. (2023). Co-Governance and the Case for Shared Decision Making. Policy Quarterly, 19(2), 3-8. Doi: 10.26686/pq.v19i2.8231
    3. Lindstedt, C., & Naurin, D. (2010). Transparency is Not Enough: Making Transparency Effective in Reducing Corruption. International Political Science Review, 31(3), 301-322. Doi: 10.1177/01925121103776­02
    4. MacCoun, R. J. (2006). Psychological Constraints on Transparency in Legal and Government Decision-Making. Swiss Political Science Review, 12(3).
    5. Marchevska, D. (2020). Participatory Governance in Ukraine: A Case Study of Anti-corruption Policy in the Period 2014–2018. Kyiv-Mohyla Law and Politics Journal, 6, 107-137. Doi: 10.18523/kmlpj220768.2020-6.107-137
    6. Olken, B. A. (2007). Monitoring Corruption: Evidence from a Field Experiment in Indonesia. Journal of Political Economy, 115(2), 200-249. Doi: 3386/w11753
    7. Stasavage, D. (2004). Open-Door or Closed-Door? Transparency in Domestic and International Bargaining. International Organization, 58(4), 667-703. Doi: 10.1017/S0020818304040214
    8. Sullivan, E.-M., Oellermann, C., & McIntyre, J.-L. (2025). Combating Cartel Behaviour in South Africa: Lessons Learned and the Case for Asset Forfeiture. Journal of Financial Crime. 32(5), 1041-1058.

    Doi: 10.1108/JFC-09-2024-0288

    Research Reports

    1. Abed, G. T., & Davoodi, H. R. (2000). Corruption, Structural Reform, and Economic Performance in the Transition Economies. Washington, D.C.: International Monetary Fund, First edition.
    2. Cornwall, A. “Making a Difference? Gender and Participatory Development (IDS Discussion Paper No. 378).” Available at: http://www.­ids.­ac.­uk/­files/­pdf
    3. Keefer, P. (2004). A Review of the Political Economy of Governance: From Property Rights to Voice. World Bank Policy Research Working Paper.
    4. Scharpf, F. W. (2005). No Exit from the Joint Decision Trap? Can German Federalism Reform Itself? MPIfG Working Paper, No. 05/8, Max Planck Institute for the Study of Societies, Cologne.

    - Websites

    1. Die Welt, System der Mitbestimmung lädt zu Korruption ein, 29 March 2007, Available at: https://www.welt.de.