تأثیر هوش مصنوعی بر داده‌های شخصی مشتریان در حقوق بانکی ایران و انگلستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق مالی، دانشگاه تهران، ایران

10.22034/law.2026.70218.3559

چکیده

استفادۀ بانک‌ها از هوش مصنوعی تحولات شگرفی را در حوزۀ پردازش داده‌های بانکی به‌وجود آورده است. در بانکداری سنتی پردازش داده‌ها معمولاً بر مبنای اصول مشخصی صورت می‌گیرد و جهت تضمین حقوق اشخاص موضوع داده نیز حمایت‌های لازم به‌عمل می‌آید. غالب ادبیات موجود در زمینۀ داده‌ها موقوف بر تحلیل مفاهیم و مصادیق داده‌های شخصی و اصول حاکم بر آن است. نگارندگان مقالۀ حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به این پرسش می‌پردازند که پیدایش هوش مصنوعی چه تأثیری بر اصول حاکم بر پردازش داده‌های شخصی بانکی و حقوق مشتریان می‌گذارد و آیا حقوق ایران مقررات جامع و روشنی در این زمینه دارد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی اصولی مانند اصل رضایت آگاهانه، شفافیت پردازش، دقیق و به‌روز بودن و محرمانگی داده‌ها را از یک سو، و حقوق مشتریان بانک، مانند حق انتقال‌پذیری، حق محدودسازی پردازش، حق فراموشی داده‌ها و حق اعتراض به تصمیمات خودکار را از سوی دیگر با چالش‌ها و موانعی مواجه می‌سازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تدوین قوانین و مقررات جامع حفاظت از داده‌ها با درنظر گرفتن ویژگی‌های هوش مصنوعی و تعیین نوع مشخص هوش مصنوعی برای استفادۀ هر نهاد با چارچوب خاص، می‌تواند تا حد زیادی از نقض اصول حاکم بر پردازش داده‌ها و حقوق مشتریان جلوگیری نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    1. ابوذری، مهرنوش (1402). حقوق و هوش مصنوعی. تهران: میزان.
    2. شهیدی، مهدی (1399). حقوق مدنی 3 تعهدات. تهران: مجد.
    3. عمید، حسن، (1389). فرهنگ فارسی عمید. تهران: اشجع.

    مقالات

    1. عامری، زهرا؛ مقدسی، محمدباقر و حبیب‌نژاد، سید احمد (1404). حق اعتراض به تصمیم‌گیری‌های خودکار مبتنی بر هوش مصنوعی: جلوه‌ای از الزامات حقوق بشری عصر فناوری. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 7 (25)، 37-59.

    Doi: 10.22034/mral.2024.2013708.1531

    1. فاطمی، کامبیز (1402). رویکردهای نظری حاکم بر تعیین قلمرو حق حریم خصوصی و تأثیر آن بر اصول حاکم بر حق حریم خصوصی در فضای دیجیتال. پژوهش‌های حقوقی، پذیرفته‌شده و قابل انتشار، 23 (60). Doi: 10.48300/jlr.2024.431431.2526
    2. قبولی درافشان، سید محمدهادی؛ بختیاروند، مصطفی و آقامحمدی، اکرم (1397). حق فراموش شدن در ترازو: نیاز ناشی از فضای مجازی یا تهدیدی برای آزادی بیان؟!. پژوهش حقوق عمومی، 19 (58)، 113-135. Doi: 10.22054/qjpl.2018.15394.1361
    3. حبیبا، سعید و لطفی، مهدیس (1404). مطالعۀ تطبیقی ممنوعیت طراحی فریب‌کارانه در فضای دیجیتال در حقوق مصرف‌کننده و حقوق رقابت در ایران. اتحادیۀ اروپا و ایالات متحدۀ امریکا. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 16 (40)، 33-68.

    Doi: 10.22034/law.2026.65180.3443

    1. زمانی، سیدقاسم و عطار، شیما (1395). حقوق بشر و حق بر فراموش‌شدن در عصر فناوری‌های نوین اطلاعاتی. حقوقی بین‌المللی، 33 (55)، 81-108.

    Doi: 10.22066/cilamag.2016.23525

    1. لطیف‌زاده، مهدیه و قبولی درافشان، سید محمدمهدی (1401). چگونگی انتقال بین‌المللی داده‌های شخصی (مطالعۀ تطبیقی در حقوق اتحادیۀ اروپا و نظام حقوقی ایران). پژوهشنامۀ حقوق تطبیقی، 6 (1)، 207-230.                                Doi: 10.22080/LPS.2022.23212.1309
    2. لطیف‌زاده، مهدیه؛ قبولی درافشان، سید محمدمهدی؛ محسنی، سعید و عابدی، محمد (1402). حمایت از دادۀ شخصی در حقوق اتحادیۀ اروپا و امکان‌سنجی آن در نظام حقوقی ‏ایران. مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، 53 (2)، 981-1005.

    Doi: 10.22059/jplsq.2021.324694.2786

    1. میرشکاری، عباس؛ پیشنماز، سید امین و رکنی، امیرعباس (1403). تراست داده، سازوکاری برای مدیریت منافع ذی‌نفعان داده؛ رهنمودهایی برای نظام داده در حقوق ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 15 (34)، 279-320.                  Doi: 22034/LAW.2024.56448.3268
    2. میرشکاری، عباس؛ عباس‌نیا، حامد و صفری، دریا (1404). مفهوم و مصادیق داده‌ی شخصی. حقوق فناوری‌های نوین، 6 (12)، 391-410. Doi: 22133/mtlj.2025.452918.1321
    3. کوشا، ابوطالب؛ فرحزادی، علی‌اکبر و ناصر، مهدی (1403). اصول حقوقی حاکم بر پردازش داده‌پیام‌های شخصی در شبکه‌های تبادل اطلاعات. تعالی حقوق، 10 (2)، 255-297.

    Doi: 10.22034/thdad.2023.2009137.2533

    تقریرات

    1. صادقی، محسن، «بانکداری مجازی و مسائل حقوقی آن»، گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران، 1404.

    قوانین و مقررات

    1. قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات مصوب 1388
    2. قانون مدنی مصوب 1307
    3. قانون مسئولیت مدنی مصوب 1339
    4. قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382
    5. قانون جرایم رایانه‌ای مصوب 1388
    6. قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی مصوب 1401
    7. منشور حقوق شهروندی مصوب 1395
    8. سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403
    9. دستورالعمل اجرایی بهبود حفاظت از حریم خصوصی کاربران و شیوۀ جمع‌آوری، پردازش و نگهداری اطلاعات کاربران در سامانه‌ها و سکوهای فضای مجازی مصوب 1402

    ب) منابع انگلیسی                

    Books

    1. Carey, Peter (2018). Data Protection: A Practical Guide to UK and EU Law. Oxford: Oxford University Press.
    2. Domingos, Pedro (2015). The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World. New York: Basic Books.
    3. Gutwirth, Serge, Poullet, Yves, De Hert, Paul, De Terwangne, Cecile and Nouwt, Sjaak (2009). Reinventing Data Protection? Dordrecht: Springer.
    4. Li, Wenlong (2022). Between Incrementalism and Revolution: How the GDPR Right to Data Portability Is Revamped by the EU and the UK Post Brexit. In Kosta, E., Leenes, R., and Kamara, I. (Eds.), Research Handbook on EU Data Protection Law. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
    5. Naudts, Laurens, Dewitte, Pierre and Ausloos, Jef (2022). Meaningful Transparency through Data Rights: A Multidimensional Analysis. In Kosta, E., Leenes, R., and Kamara, I. (Eds.), Research Handbook on EU Data Protection Law. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.

    Articles

    1. Ananny, Mike and Crawford, Kate (2018). Seeing without Knowing: Limitations of the Transparency Ideal and Its Application to Algorithmic Accountability. New Media & Society, 20 (3), 973-989.
    2. Atata, Bashirat Bukola (2024). Artificial Intelligence and the Right to be Forgotten. International Journal of Research Publication and Reviews, 5 (8), 4300-4310.
    3. Cobbe, Jennifer, Lee, Michelle Seng Ah and Singh, Jatinder (2021). Reviewable Automated Decision-Making: A Framework for Accountable Algorithmic Systems. Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAccT '21), 598–609.
    4. Fares, Omar H, Butt, Irfan and Lee, Seung Hwan Mark (2023). Utilization of Artificial Intelligence in the Banking Sector: A Systematic Literature Review. Journal of Financial Services Marketing, 28(4), 835–852.
    5. Hacker, Philipp, Cordes, Johann and Rochon, Janina (2024). Regulating Gatekeeper Artificial Intelligence and Data: Transparency, Access and Fairness under the Digital Markets Act, the General Data Protection Regulation and Beyond. European Journal of Risk Regulation, 15(1), 49-86.
    6. Lytvynenko, Anatoliy A. (2019). Data Privacy and Banking Secrecy: Topical Issues in Commonwealth, Continental Europe and International Jurisprudence. Athens Journal of Law, 5(3), 303–322.
    7. Prevignano, Laure Helene (2021). The Impact of AI on the Law: Rethinking the Public-Private Dichotomy in the Age of Algorithms. Retskraft – Copenhagen Journal of Legal Studies, 5(1), 59–76.
    8. Veale, Michael, Binns, Reuben and Edwards, Lilian (2018). Algorithms that Remember: Model Inversion Attacks and Data Protection Law. Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 376(20180083), 1-15.
    9. Weber, Patrick, Carl, K. Valerie and Hinz, Oliver (2024). Applications of Explainable Artificial Intelligence in Finance—A Systematic Review of Finance, Information Systems, and Computer Science Literature. Management Review Quarterly, 74, 867–907.

    Thesis

    1. Tumma, Vijaya S (2024). Exploring Factors that Influence Artificial Intelligence Adoption in Banks and Credit Unions. Tampa: University of South Florida.

     

    Documents

    1. Bank for International Settlements. (2024). Regulating AI in the Financial Sector: Recent Developments and Main Challenges. FSI Insights on Policy Implementation, No. 63. Basel: Bank for International Settlements.
    2. Radia, S. (2014). Informed Consent. London: CFA UK.

    Foreign Case Law

    1. Bridges v Chief Constable of South Wales Police EWCA Civ 1058.
    2. Dana Turner, et al. v. Nuance Communications, Inc., United States District Court, Northern District of California, 28 May 2024.
    3. RTM v Bonne Terre Ltd and Hestview Ltd [2026]
    4. Smeaton v Equifax plc [2013] EWCA Civ 108
    5. Tournier v National Provincial and Union Bank of England [1924] 1 KB 462 (CA).

    Rules and Regulations

    1. Data Protection Act 2018 (UK)
    2. United Kingdom General Data Protection Regulation (UK GDPR).

    Websites

    1. https://ico.org.uk/for-organisations/uk-gdpr-guidance-andresources/­indiv­idual­-­rights/­individual-rights/right-to-data-portability/?
مطالعات حقوق تطبیقی معاصر
دوره 17، شماره 42
فروردین 1405
صفحه 23-50

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار