شناسایی از‌دست‌ رفتن داده‌ها به‌عنوان خسارت نوین در مسئولیت مدنی خودرو‌های خودران: بررسی تطبیقی حقوق ایران و اتحادیۀ اروپا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه مازندران، ایران

2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سبزوار، ایران

10.22034/law.2026.68830.3526

چکیده

گسترش فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، به‌ویژه خودروهای خودران، ساختارهای سنتی مسئولیت مدنی را با چالش‌های نوینی مواجه ساخته است. در این میان، داده‌ها به‌عنوان عنصر اساسی ایمنی، تصمیم‌گیری الگوریتمی و بازسازی حوادث، نقشی تعیین‌کننده یافته‌اند و فقدان یا حذف آنها می‌تواند آثار مهمی بر احراز رابطۀ سببیت و توزیع ریسک فناورانه داشته باشد. این پژوهش با روش توصیفی– تحلیلی و رویکرد تطبیقی، جایگاه «ازدست رفتن داده» را در مسئولیت مدنی خودروهای خودران در حقوق اتحادیۀ اروپا و ایران بررسی می‌کند. در سطح اتحادیۀ اروپا، مقرراتی همچون دستورالعمل مسئولیت ناشی از محصول، مقررۀ عمومی حفاظت از داده‌ها و دستورالعمل مسئولیت هوش مصنوعی نشان می‌دهد که فقدان داده به‌طور مستقل به‌عنوان خسارت کلاسیک شناسایی نشده، اما در صورت تأثیر بر ایمنی یا ورود ضرر قابل اثبات، در چارچوب‌های موجود قابل جبران است و در مواردی نیز سازوکارهای تسهیل اثبات رابطۀ سببیت پیش‌بینی شده است. در حقوق ایران، با وجود ظرفیت مواد ۱ و ۲ قانون مسئولیت مدنی و تصویب قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی، جایگاه صریح داده به‌عنوان موضوع خسارت در مسئولیت مدنی خودروهای خودران تبیین نشده است. یافته‌ها حاکی از آن است که شفاف‌سازی تقنینی از طریق الحاق ماده‌ای به قانون مسئولیت مدنی یا تدوین قانون مستقل در حوزۀ مسئولیت و ایمنی سامانه‌های خودران می‌تواند چارچوبی منسجم‌تر برای حمایت از زیان‌دیدگان و تنظیم عادلانۀ توزیع ریسک فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. الف) فارسی

    کتاب‌

    1. حکمت‌نیا، محمود (1386). مسئولیت مدنی در فقه امامیه: مبانی و ساختار .تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

    مقالات

    1. ابهری، حمید؛ مافی، همایون و پارسا، ناهید (۱۴۰۰). مطالعۀ تطبیقی ضابطه‌های تشخیص عیب خودرو در حقوق ایران، انگلیس و امریکا .مطالعات حقوق تطبیقی، 12(2)، 397-415.

    Doi:10.22059/jcl.2021.317984.634142

    1. پارسا، ناهید (۱۴۰۳). بررسی مسئولیت مدنی ناشی از نقص نرم‌افزار در خودروهای خودران با نگاهی به حقوق آمریکا .فقه و حقوق اسلامی، ۱۵(۳۴)، 115-147.

    Doi:10.22034/law.2024.55488.3245

    1. جرفی، اسماء؛ صاحب، طیبه و شهبازی‌نیا، مرتضی (۱۴۰۳). مسئولیت مدنی مالک کشتی‌های خودران ناشی از تصادم کشتی. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۸(۲)، 1-31.

    Doi:10.22034/clr.2024.72019

    1. احمدوند، بهناز و جهانشاهی، آرتین (۱۴۰۲). بررسی تطبیقی مفهوم داده‌های شخصی در نظام حقوقی اتحادیه اروپا و ایران. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۷(۱)، 105-132.

    http://clr.modares.ac.ir/article-66499-20-fa.html

    1. کیشانی، مصطفی و اسدی، حسین (۱۳۹۹). ارزیابی اثر خطای انسانی بر اتکاپذیری سامانه‌های ذخیره‌سازی داده. علوم رایانش و فناوری اطلاعات، ۱۸(1)، 42-55.
    2. میرشکاری، عباس؛ پیشنماز، سید امین و رکنی، امیرعباس (۱۴۰۳). تراست داده، سازوکاری برای مدیریت منافع ذی‌نفعان داده؛ رهنمودهایی برای نظام داده در حقوق ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۱۵(۳۴)، 279-320.             Doi:10.22034/law.2024.56448.3268
    3. ذاکری‌نیا، حانیه (۱۴۰۲). ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیۀ اروپا . حقوق خصوصی، ۲۰(۱)، 135-152.

    Doi:10.22059/jolt.2023.356703.1007186

    1. ولی‌زاده، حسین (1398). اثر قاعدۀ لاضرر در مسوولیت مدنی و نقش قاعدۀ اقدام در اثر رافعیت آن. قانون یار، 3(10)، 331-348.                https://sid.ir/paper/521350/fa

    قوانین و مقررات

    1. قانون مدنی ایران، مصوب مجلس شورای ملی، روزنامۀ رسمی شمارۀ ۹۰۳ مورخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۱۴.
    2. قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹، روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران، شمارۀ ۴۰۸۲.
    3. قانون جرایم رایانه‌ای مصوب ۱۳۸۸، روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران، شمارۀ ۱۸۷۴۲.
    4. قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲، روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران، شمارۀ ۱۷۱۶۶.
    5. قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات مصوب ۱۳۸۸، روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران، شمارۀ ۱۸۷۷۳.
    6. قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی مصوب ۱۴۰۱، روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران، شمارۀ ۲۲۸۰۷.

    منابع الکترونیک

    1. آوخ، محمد (۱۴۰۱، ۲۵ آبان). درک مفهوم دیتا؛ دیتا دقیقاً چیست؟ اعتمادآنلاین. بازیابی‌شده از https://www.etemadonline.com/ بخش-اجتماعی-23/555143-درک-مفهوم-دیتا-دیتا-دقیقا-چیست.

    ب) منابع انگلیسی

    Books

    1. Anderson, J. M.; Kalra, N.; Stanley, K. D.; Sorensen, P., & Oluwatobi, A. O. (2014). Autonomous Vehicle Technology: A Guide for Policymakers. Santa Monica, CA: RAND Corporation.
    2. Stair, R., & Reynolds, G. (2017). Principles of Information Systems (13th). Cengage Learning.

    Articles

    1. Badue, C.; Guidolini, R.; Carneiro, R. V.; Azevedo, P.; Cardoso, V. B.; Forechi, A., & De Souza, A. F. (2021). Self-driving Cars: a Survey. Expert Systems with Applications, 165, 113816. Doi:10.1016/­J.ESWA.­2020.113816
    2. Calo, R. (2016). Robotics and the Lessons of Cyberlaw. California Law Review, 103 (3), 513–563.
    3. Bhemavarapu, S. V. R. (2025). Cybersecurity for Autonomous Vehicles. https://arxiv.org/abs/2504.20180
    4. Fernández, Llorca, D.; Hamon, R.; Junklewitz, H.; Grosse, K.; Kunze, L.; Seiniger, P.; Swaim, R.; Reed, N.; Alahi, A.; Gómez, E.; Sánchez, I., & Kriston, Á. (2024). Testing Autonomous Vehicles and AI: Perspectives and Challenges from Cybersecurity, Transparency, Robustness and Fairness. arXiv Preprint, arXiv: 2403.14641. Doi10.48550/arXiv.2403.14641
    5. Nolte, M.; Nolte, S., & Menzel, T. (2025). A Review of Conceptualizations of Safety and Risk in Current Automated Driving Regulation. arXiv: 06594.
    6. Pinciroli, R.; Yang, L.; Alter, J., & Smirni, E. (2020). The Life and Death of SSDs and HDDs: Similarities, Differences, and Prediction Models. Conference Paper. https://www.researchgate.net/publication/­356678575
    7. Xu, Y.; Wei, J.; Mi, T., & Chen, Z. (2024). Data Security in Autonomous Driving: Multifaceted Challenges of Technology, Law, and Social Ethics. World Electric Vehicle Journal, 16 (1).

    Laws and Regulations

    1. European Commission. (2023). Regulation (EU) 2023/... on General Product Safety. Brussels: Official Journal of the European Union.
    2. European Commission. (2024). Directive 85/374/EEC on Liability for Defective Products (Consolidated Version with 2024 Amendments). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=­CEL­E­X­­%­3A­31985L0374
    3. European Commission. (2024a). Proposal for a Directive on Adapting Non-Contractual Civil Liability Rules to Artificial Intelligence (AI Liability Directive). Brussels: COM(2022) 496 final.
    4. European Parliament and Council. (2016). Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation). OJ L119/1.
    5. European Parliament and Council. (2022). Directive on Adapting Non-Contractual Civil Liability Rules to Artificial Intelligence (AI Liability Directive), COM/2022/496 final.
    6. European Parliament and Council. (2024). Artificial Intelligence Act. Regulation (EU) 2024/1381. OJ L/2024/1381.
    7. ISO/IEC. (2015). ISO/IEC 2382:2015: Information Technology- Vocabulary. International Organization for Standardization/ International Electrotechnical Commission. https://www.iso.org/­standard/­63598.html
    8. National Institute of Standards and Technology. (2004). Standards for Security Categorization of Federal Information and Information Systems (FIPS Publication No. 199). U.S. Department of Commerce. Doi:10.6028/NIST.FIPS.199

    Online Sources

    1. (n.d.). What is Data Loss? Retrieved July 23, 2025, from https://www.hornetsecurity.com/en/knowledge-base/data-loss/
    2. National Institute of Standards and Technology. (n.d.). Computer Security Resource Center glossary. Retrieved July 24, 2025, from https://csrc.nist.gov/glossary

    Court Cases

    1. Court of Justice of the European Union (CJEU). (2014). Google Spain SL, Google Inc. v Agencia Española de Protección de Datos (AEPD), Mario Costeja González, Case C-131/12, ECLI:EU:C:2014:317. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX­%3A620­12­CJ0131
مطالعات حقوق تطبیقی معاصر
دوره 16، شماره 41
دی 1404
صفحه 105-139

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار