تحلیل تطبیقیِ حقوق افراد معلول در حقوق ایران و کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت؛ با تأکید بر اصول برابری، دسترسی و دسترسی‌پذیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق دانشگاه کردستان، ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرمانشاه، ایران

10.22034/law.2026.67900.3501

چکیده

این پژوهش با روش توصیفی- تطبیقی به بررسی کفایت قوانین داخلی ایران در حوزۀ حقوق افراد دارای معلولیت می‌پردازد. با وجود تصویب قوانینی مانند قانون جامع حمایت از معلولان (۱۳۸۳) و قانون جدید (۱۳۹۶) و همچنین الحاق ایران به کنوانسیون بین‌المللی حقوق افراد دارای معلولیت، خلأهای حمایتی جدی در متون قانونی و فرایند اجرا به‌چشم می‌خورد. سؤال اصلی آن است که رویکرد این اسناد نسبت به معلولیت، «درمان‌محور» است یا «حقوق بشری» و نقاط قوت و ضعف این قوانین چیست؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که کنوانسیون با اتخاذ رویکردی حقوق بشری و مبتنی بر کرامت ذاتی و برابری، جایگزین نگرش درمان‌محور گذشته شده است. با این حال، قوانین داخلی ایران، به‌ویژه قانون ۱۳۸۳، نتوانسته است اصول بنیادینی مانند «برابری» و «دسترسی» را به‌طور مطلوبی در خود جای دهد. اگرچه قانون ۱۳۹۶ گام‌هایی برای رفع این نواقص برداشته، اما نقص اصلی در فقدان «ضمانت‌های اجرای حقوقی مؤثر» و جامع برای نقض حقوق این افراد و مطالبۀ خسارت از دولت‌ها، نهادها یا افراد باقی است. این ضعف که می‌تواند متأثر از اولویت حاکمیت دولت‌ها در حقوق بین‌الملل باشد، عملاً احقاق حق را برای افراد دارای معلولیت دشوار ساخته، آنان را به انزوا می‌راند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    1. بیگ‌زاده، ابراهیم و نباتی، نگار (1389). حمایت از اشخاص دارای معلولیت در نظام بین المللی حقوق بشر. تهران: پژوهشکدۀ حقوقی شهر دانش.
    2. علی‌کرمی، لیلا (1398). اظهار نظرهای عمومی کمیتۀ حقوق افراد دارای معلولیت. تهران: مجد.
    3. قاری سید فاطمی، سید محمد (1400). حقوق بشر در جهان معاصر. تهران: شهر دانش.

    مقالات

    1. انصاری، حمید؛ نیک‌خواه، رضا و صالحی، سید مهدی (1399). مطالعۀ دیدگاه‌های اندیشمندان اسلامی راجع به اصل منع تبعیض. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 1-26.

    Doi: 10.22034/law.2020.12354

    1. توسلی نائینی، منوچهر و کاویار، میرحسین (1387). تأملی بر حقوق معلولان از منظر کنوانسیون حقوق معلولان و سایر اسناد بین‌المللی. حقوق خصوصی، (5)، 29-50.
    2. دارایی، علی؛ مشهدی، علی و قارلقی، صدیقه (1400). تأملی بر مفهوم برابری در اندیشة خبرگان قانون اساسی (1358). مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 12(25)، 107-133.

    Doi: 10.22034/law.2022.42144.2732

    1. دانلی، جک (1384). اعلامیۀ حقوق بشر، لیبرالیسم و اجماع متداخل بین‌المللی. در مبانی نظری حقوق بشر: دومین همایش بین‌المللی حقوق بشر 27 و 28 اردیبهشت 1382، : دانشگاه قم.
    2. رمضانی قوام‌آبادی، محمدحسین (1390). حمایت از معلولین در حقوق بین‌الملل، رفاه اجتماعی، (41)، ۴۴۲-۳۰۷.
    3. سالاری، علی (1393). برابری و عدم تبعیض در نظام حقوق بشر. پژوهش‌های حقوقی، (35)، 145-169.
    4. صدیقی، سمیه ( 1402). بررسی لایحۀ برنامۀ هفتم توسعه (۴۷): آسیب‌شناسی اجرای تبصرۀ «۱» مادۀ (۷) قانون حمایت از حقوق معلولان. گزارش‌های کارشناسی (مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی)، 33، 1-8.
    5. طباطبایی، سید احمد و نوری نشاط، سعید (1388). تعهدات جمهوری اسلامی ایران در زمینۀ حقوق فرهنگی افراد معلول. حقوق خصوصی، (15)، 105-131.
    6. عسکری، پوریا (1387). حمایت از اشخاص دارای معلولیت در درگیری‌های مسلحانه. پژوهش‌های حقوقی، (13)، 259-269.
    7. قاری‌ سیّدفاطمی، سید محمد (1387). حق‌ها و آزادی‌های معلولان در آئینه حقوق بشر معاصر. پژوهش‌های حقوقی، (13)، 185-208.
    8. کرمانی، محسن (1402). تحلیل و ارزیابی ابعاد و کیفیت سازوکارهای ادغام اجتماعی معلولان در قوانین حمایتی ایران. بررسی مسائل اجتماعی ایران، (1)، 185-202.

    Doi:10.22059/ijsp.2023.94849

    1. محمودی، سید فضل‌اله (1399). تحلیل و ارزیابی حقوق معلولان در پرتو حقوق شهروندی. مطالعات تطبیقی حقوق شهروندی، (1)، 94-121.
    2. مصفا، نسرین (1381). اقدامات بین‌المللی در حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت. دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، (‌58)، 253-270.
    3. نصر اصفهانی، احمد (1388). حمایت از حقوق معلولان در چارچوب کنوانسیون افراد دارای معلولیت. کانون وکلای دادگستری اصفهان، (33)، 75-76
    4. نوروزی، قدرت‌الله و عباسی، علی (1403). تحلیل تطبیقی کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت سازمان ملل با قانون حمایت از حقوق معلولان ایران. حقوق پزشکی، (59)، 1-15.
    5. یوسفیان، الهام (1387). تأملی بر قانون جامع حمایت از معلولان در پرتو مقررات کنوانسیون حقوق اشخاص دارای معلولیت. پژوهش‌های حقوقی، (13)، 209-219.

    ب) منابع انگلیسی

    Books

    1. Degener, Theresia (2017). ‘A Human Rights Model of Disability.’ In: F. M.H.K. (Ed.), The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities: A commentary. Oxford: Oxford University Press.
    2. Guest, Stephen (2012). Ronald Dworkin (Jurists: Profiles in Legal Theory), Stanford: Stanford University Press.
    3. Joseph, Sarah; Schultz, Jenny & Castan, Melissa (2005). The International Covenant on Civil and Political Rights; Cases, Materials and Commentary. Oxford: Oxford University Press.
    4. Kalliopi, Koufa; Constantinides, Aristotle & Zaikos, Nikos (2009). The Diversity of International Law: Essays in Honour of Professor Kalliopi K. Koufa. (London: Martinus Nijhoff Publishers.
    5. Monaghan, Karon (2007). Equality Law. Oxford: Oxford University Press.
    6. Oliver, Micheal (1990). The Politics of Disablement. London: Red Globe Press.
    7. Schiek, Dagmar; Waddington, Lisa & Bell, Mark (2007). Cases, Materials and Text on National, Supranational and International Non-Discrimination Law. Oxford: Hart.

    Articles

    1. Lawson, Anna and Beckett, Angharad (2020). The Social and Human Rights Models of Disability: Towards a Complementarity Thesis. The International Journal of Human Rights, No. 25, 374–375. Doi:10.1080/13642987.2020.1783533
    2. Paré, Mona (2009). La Convention Relative Aux Droits Des Personnes Handicapées: Quel Impact Sur Le Droit International? Revue Générale de Droit International Public, No. 3, 497-522.
    • Retief, Marno & Letšosa, Rantoa (2018). Models of Disability: A Brief Overview. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, No. 74, 1-19. Doi:10.4102/hts.v74i1.4738

    Sites

    1. Introduction to disability and human rights; hhrguide.org/2014/­03/­21 (20/7/2024)
مطالعات حقوق تطبیقی معاصر
دوره 16، شماره 41
دی 1404
صفحه 41-70

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار