بیطرف بودن مرجع و مقام قضایی یکی از اصول بنیادین دادرسی کیفری است. یکی از جلوههای رعایت اصل یادشده، پیشبینی جهات ردّ دادرس است. یکی از جهات ردّ دادرس طبق مادۀ 421 قانون آیین دادرسی کیفری، اظهارنظر ماهوی پیشین است. رأی وحدت رویۀ شمارۀ 517 دیوان عالی کشور در این راستا تأملبرانگیز است. این رأی بر شکلی بودن ماهیت اظهارنظر قاضی دادگاه بر قابل تعقیب بودن متهم در مقام اعتراض به قرار منع تعقیب و همچنین اظهارنظر در مقام حل اختلاف میان بازپرس و دادستان دلالت دارد. پرسشی که مطرح میشود آن است که آیا این رأی منطبق بر موازین حقوقی صادر شده است؟ آیا جز این است که ماهیت اظهارنظر یادشده، ماهوی است؟ آیا کمبود دادرس میتواند توجیهکنندۀ رای نامبرده باشد؟ در این پژوهش، ضمن تبیین تحقق شرایط ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین، ماهیت آن تشریح خواهد شد. مطالعات تطبیقی و بهره بردن از تجربیات سایر کشورها به غنای حقوق داخلی میافزاید. در این زمینه نظام حقوقی فدرال امریکا قابل توجه است. دو ماده از عنوان 28 قانون فدرال امریکا یعنی مواد 47و 455 به این مبحث اختصاص یافته است. در این پژوهش، ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین با روش تحلیلی- توصیفی و با استناد به رویۀ قضایی و نظریههای مشورتی در هر دو نظام حقوقی تبیین خواهد شد. یافتههای پژوهش بیانگر آن است که هر دو نظام حقوقی از وجوه مشترکی برخوردارند، ولی در نظام حقوقی امریکا جهت ردّ دادرس یادشده موسع تفسیر شده و مصادیق دیگری را نیز دربر میگیرد، زیرا خروج از بیطرفی بهعنوان یک ضابطۀ مهم برای ردّ دادرس شناخته شده است.
دادوند، م (1347). رد قاضی به علت اظهار عقیده قبلی یا توصیه کتبی در قوانین ایران و فرانسه و سوئیس، کانون وکلا، (10 و 11)، 113-138.
داوودی، حسین و شریفزاده لاری، محمد (1402). اصل برابری سلاحها، با نگاهی تطبیقی به اسناد و رویۀ قضایی خارجی و آیین دادرسی مدنی ایران، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 14 (33)، 73-96.
فلاحنژاد، فاطمه (1401). استقلال و بیطرفی قضایی جلوهای از دادرسی منصفانه در جهت حفظ حقوق شهروندی؛ سیستم حقوقی ایران در مقایسه با جمهوری خلق چین، مطالعات حقوقتطبیقی، 13 (2)، 737-775.
ناجی، مرتضی (1385). بیطرفی در دادرسی کیفری، حقوقی دادگستری، (56 و 57)، 29-78.
هریسینژاد، کمالالدین (1382). ردّ دادرس در دعاوی کیفری، علامه، (6 و 7)، 221-238.
ب) منابع انگلیسی
Book
Geyh, Ch., (2018). Judicial Disqualification: An Analysis of Federal Law, Federal Judicial Center Publication.
Geyh, Ch., (2011). Why Judicial Disqualification Matters, Maurer School of Law: Indian University, 30 (4), 672- 732.
Hall, J. (2005). The Road Less Traveled: the Third Circuit’s Preservation of Judicial Impartiality in an Imperfect World”, Villanova Law Review ,50 (5), 1265-1284.
Hughes, J. and Bryden, Ph., (2016). From Principles to Rules: The Case for Statutory Rules Governing Aspects of Judicial Disqualification, 53,Osgoode HALL Law Journal, 853-897 .
Leubsdorf, J., (1987). Theories of Judging and Judge Disqualification, New York University Law Review, 62 (2), 237-292.
McKoski, R., (2014). Disqualifying Judges When Their Impartiality Might Reasonably be Questioned: Moving Beyond a Failed Standard, 56, Arizona LawReview, 413-477.
Chuks, Matthew Okpaluba and Maloka, Tumo Charles, (2022).The Fundamental Principles of Recusal of a Judge at Common Law: Recent Developments, Obiter, Nelson Mandela University Law Journal, 276-300.
Okpaluba, M.Ch. and Maloka, T. Ch., (2022). The Fundamental Principles of Recusal of a Judge at Common Law: Recent Developments, Obiter, Nelson Mandela University Law Journal, 43 (2), 276-300.
Code of Conduct for United States Judges, at: https://www.uscourts.gov/administration-policies/judiciary-policies/ethics-policies/code-conduct-united-states-judges
Model Code of Judicial Conduct, at: https://www.americanbar.org/groups/professional_responsibility/publications/model_code_of_judicial_conduct/
سهیل مقدم, سحر . (1404). نگاهی نو به ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین؛ دادرسی کیفری ایران و فدرال امریکا. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 16(40), 87-114. doi: 10.22034/law.2026.68117.3505
MLA
سهیل مقدم, سحر . "نگاهی نو به ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین؛ دادرسی کیفری ایران و فدرال امریکا", مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 16, 40, 1404, 87-114. doi: 10.22034/law.2026.68117.3505
HARVARD
سهیل مقدم, سحر. (1404). 'نگاهی نو به ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین؛ دادرسی کیفری ایران و فدرال امریکا', مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 16(40), pp. 87-114. doi: 10.22034/law.2026.68117.3505
CHICAGO
سحر سهیل مقدم, "نگاهی نو به ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین؛ دادرسی کیفری ایران و فدرال امریکا," مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 16 40 (1404): 87-114, doi: 10.22034/law.2026.68117.3505
VANCOUVER
سهیل مقدم, سحر. نگاهی نو به ردّ دادرس به جهت اظهارنظر ماهوی پیشین؛ دادرسی کیفری ایران و فدرال امریکا. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 1404; 16(40): 87-114. doi: 10.22034/law.2026.68117.3505