تأملی بر مفهوم حقّ نمایندگی با رویکرد ارتقای مبانی نظری حقّ انتخاب شدن اعضای مجلس خبرگان رهبری در پرتو سیاست‌های کلی انتخابات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق دانشگاه تبریز، ایران

2 استادیار گروه حقوق دانشگاه تبریز، ایران

3 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، ایران

10.22034/law.2026.65120.3453

چکیده

حقّ نمایندگی، بخشی از حقّ رأی سیاسی فردی و مهم‌ترین حقوق اساسی ملت در ادارۀ امور و اعمال حاکمیت سیاسی است که قانون اساسی آن ‌را تحت عنوان حقّ مشارکت عامۀ مردم بر تعیین سرنوشت خویش و حقّ انتخاب شدن به نمایندگی مجلس خبرگان رهبری به‌رسمیت شناخته است و هر شهروندی حق دارد در انتخابات و در حیطۀ قانونی آن خود را نامزد نماید. مهم‌ترین وظیفۀ مجلس خبرگان رهبری، شناسایی، تعیین، معرفی و عزل مقام رهبری است. در اجرای اصل حاکمیت قانون، مقنن می‌تواند شرایط داوطلبان انتخابات را تعریف و تعیین کند، ولی این شرایط نمی‌تواند برخلاف اصول قانون اساسی باشد. نظارت بر شرایط قانونی با شورای نگهبان است و کسی را نمی‌توان بدون مستند قانونی و دلیل معتبر از حقّ انتخاب شدن محروم کرد. بنابراین، وجود شرایط کلی در روش احراز صلاحیت‌ها، به‌نوعی ابهام در حقّ انتخاب‌پذیری، محدودیت نامتناسب بر حقوق انتخاب‌شوندگان و ارزیابی متفاوت با شرایط قانونی ایجاد می‌کند. پرسش اصلی این است که ملاک و معیار حقّ انتخاب شدن و مبانی محدودیت‌های ناشی از آن در نظام انتخاباتی مجلس خبرگان چیست؟ تدوین این پژوهش به ‌روش توصیفی‌- تحلیلی است و اطلاعات آن به شیوۀ کتابخانه‌ای گردآوری شده و موضوع با تکیه بر ظرفیت‌های قانون اساسی مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد، بازتعریف و بیان حقیقی شرایط داوطلبی با تعیین شاخص‌های دقیق و لازم و اتخاذ روش عملی احراز صلاحیت نامزدی با تفوق حقوق ملت در اصول قانون اساسی و راهکار سیاست‌های کلی انتخابات امکان‌پذیر است. پیشنهادهای ارائه‌شده در خصوص رسیدگی حقوقی بر صلاحیت، اعتراض نامزدها و پاسخگویی مسئولانه و عمومی می‌تواند به رفع ابهام از گسترۀ حقّ انتخاب‌پذیران و توسعۀ مشارکت عمومی در انتخابات بینجامد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    1. جعفری ندوشن، علی‌اکبر (1385). بررسی تطبیقی کار ویژه شورای نگهبان. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
    2. خسروی، حسن (1400). حقوق انتخابات دموکراتیک. تهران: مجد.
    3. دارابی، علی (1388). رفتار انتخاباتی در ایران. تهران: سروش.
    4. صانعی، پرویز (1372). حقوق جزای عمومی. ج 2، تهران: گنج دانش.
    5. ضیائی بیگدلی، محمدرضا (1389). اسلام و حقوق بینالملل. تهران: گنج دانش.
    6. عباسی، بیژن (1390). حقوق بشر و آزادیهای بنیادین. تهران: دادگستر.
    7. قاضی شریعت‌پناه، ابوالفضل (1395). حقوق اساسی و نهادهای سیاسی. تهران: میزان.
    8. گودوین گیل، گای اس (1379). انتخابات آزاد و منصفانه در حقوق و رویۀ بین‌المللی. ترجمۀ قاسم زمانی و جمال سیفی. تهران: دانش.
    9. محقق داماد، مصطفی (1375). قواعد فقه بخش مدنی. تهران: مرکز علوم اسلامی.
    10. موسوی خمینی، روح‌الله (1394). انتخابات در اندیشه امام خمینی. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    11. موسوی خمینی، روح‌الله (1392). ولایت فقیه. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    12. موسوی خمینی، روح‌الله (1367). ترجمۀ تحریر الوسیله. ج 1، قم: دارالعلم.
    13. هاشمی، محمد (1387). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. ج 1، تهران: میزان.
    14. هاشمی، محمد (1389). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. ج 2، تهران: میزان.

     

    مقالات

    1. آملی لاریجانی، صادق (1382). شورای نگهبان از منظر فلسفه سیاسی. بازتاب اندیشه، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، (44)، 85-86.
    2. باقری خوزانی، محمدحسن؛ عطریان، فرامرز و مسعود، غلامحسین (1400). حدود صلاحیت مجلس شورای اسلامی در تفصیل و تبیین شرایط رئیس جمهور با تأکید بر سیاستهای کلی انتخابات. دانش حقوق عمومی، 10 (33)، 57-82.                 Doi: 10.22034/Qjplk.2021.229
    3. پروین، خیرالله و نورایی، مهدی (1395). تحلیل نظریه حقّ الناس در خصوص حقّ رأی و بررسی صلاحیت‌ها. حکومت اسلامی، 21 (4)، 111-132.
    4. ترمان، علی‌اکبر (1391). جایگاه و نقش سند چشم‌انداز در قانون اساسی. مجموعه مقالات همایش ملی نقش مدیریت راهبردی در تحقق سند چشمانداز بیستساله، ج 4، 23-47.
    5. تقی‌زاده، جواد (1385). شرائط خاص انتخاب‌پذیری در انتخابات سیاسی. حقوق اساسی، 4 (6و7)، 57-80.
    6. تقی‌زاده، جواد (1388). انتخاب‌ناپذیری در حقوق انتخابات مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی محلی با نگاهی به حقوق فرانسه. پژوهشهای حقوق تطبیقی، 13 (4)، 70 -97.
    7. جاوید، محمدجواد و نامی، محسن (1390). جایگاه فرامین مقام رهبری در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران.حقوق اسلامی، 12 (2)، 5-28.           Doi: 10.30497/LAW.2012.1019
    8. جنتی، احمد (1377). شورای نگهبان و احراز صلاحیت کاندیداهای خبرگان، گفت و گو. حکومت اسلامی، 3 (8)، 138-152.
    9. حبیب‌زاده، توکل و اصل‌زعیم، امیرحسین (1393). تأملی در باب شرط رجل مذهبی سیاسی در خصوص رئیس‌جمهور. دانش حقوق عمومی، 3 (8)، 23-43.
    10. خسروی، حسن و حسینی صدرآبادی، ایرج (1396). نظارت کارآمد بر انتخابات. حقوق اداری، 5 (13)، 83-109.
    11. دبیرنیا، علیرضا و دست‌پیمان، صائب (1400). شناسایی حق تعیین سرنوشت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در پرتوی نظریه قدرت مؤسس. پژوهش حقوق عمومی، 22 (70)، 96-127.                                                   Doi: 10.22054/qjpl.2020.44912.2197
    12. رضائی‌زاده، محمدجواد و داوری، محسن (1395). مبانی و اصول تشخیص صلاحیت نمایندگی مجلس شورای اسلامی. دانش حقوق عمومی، 5 (14)، 117-142.
    13. زیباکلام، صادق و مقتدایی، مرتضی (1393). احزاب سیاسی و نقش آن در توسعۀ سیاسی ایران: مطالعه موردی انتخابات. علوم سیاسی، 10 (29)، 7-28.
    14. سایبانی، علیرضا و جهانی میجانی، وحید (1395). بررسی جایگاه مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی. پژوهش ملل، 2 (15)، 65-76.
    15. طحان نظیف، هادی و قلیچ‌پور، سجاد (1400). آسیب‌شناسی تعیین شرایط داوطلبان نمایندگی مجلس در پرتو قانون اساسی و سیاست‌های کلی انتخابات. دانش حقوق عمومی، 10 (31)، 19-42.                                                            Doi: 10.22034/QJPLK.2021.215
    16. عالی‌پور، حسین (1394). نظام حقوقی انتخابات و حق انتخاب در جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی، 18 (69)، 63-88.      Doi: 20.1001.1.17350727.1394.18.69.3.9
    17. عباسی لاهیجی، بیژن؛ باقری خوزانی، محمدحسن و فراهانی، محمدصادق (1402). تأملی بر شاخصه‌های تضمین شفافیت مربوط به نامزدها، مجری و ناظر انتخابات مجلس شورای اسلامی؛ با تأکید بر سیاست‌های کلی انتخابات. پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، 24 (1)، 29–

    10.30497/law.2023.243778.3324 Doi:

    1. عنابی، علیرضا و خلیلی شجاعی، فریور (1390). محدودیت‌های انتخاباتی انتخاب‌کنندگان و انتخاب‌شوندگان. کانون وکلای دادگستری، 7 (21و22)، 64-76.
    2. فلاح‌زاده، علی و عزیزی، حسین (1392). تأملی بر حقّ رای در پرتوی حقوق اسلامی. حکومت اسلامی، 18 (4)، 121-144.
    3. قاری سید فاطمی، محمد (1382). حق تعیین سرنوشت و مسالۀ نظارت بر انتخابات: نظارت تضمینی در مقابل نظارت تحدیدی. مدرس، علوم انسانی، 17 (4)، 123-140.
    4. گل‌محمدی، احمد و عبادپور، نصیر (1400). صلاحیت و انتخابات؛ دشواری‌های نهادینه ‌شدن «کسب قدرت سیاسی» در جمهوری اسلامی ایران. دولتپژوهی، 7 (26)، 91-118.

    Doi: 10.22054/tssq.2021.42057.698

    1. مرتضایی، سید احمد (1389). پاسخ به شبهات (نظارت استصوابی) با رویکرد فقهی. حکومت اسلامی، 15 (1)، 135-160.
    2. مؤمن، محمد (1377). شورای نگهبان و احراز صلاحیت کاندیداهای خبرگان، گفت‌وگو. حکومت اسلامی، 3 (8)، 138-152.
    3. نیکونهاد، حامد و عساکره، زینب (1398). گستره و اقتضائات نظارت استصوابی بر انتخابات در نظرات شورای نگهبان؛ با تأکید بر انتخابات مجلس شورای اسلامی. دانش حقوق عمومی، 8 (26)، 1-24.                         Doi: 22034/qjplk.2020.182
    4. ولایی، علی و نوبهار، رحیم (1402). جایگاه اصل صحت در ارزیابی صلاحیت داوطلبان انتخابات در نظام جمهوری اسلامی ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 14 (30)، 275-305.

    Doi:10.22034/law.2022.49902.3067

    1. هاشمی، محمد و عدالت‌جو، اعظم (1390). مطالعۀ تطبیقی نظارت بر انتخابات پارلمان در ایران و انگلستان. تحقیقات حقوقی آزاد، 4 (11)، 199-243.
    2. یاوری، اسداله (1396). بررسی صلاحیت نامزدهای انتخابات توسط شورای نگهبان: تأملی دیگر. تحقیقات حقوقی، 20 (80)، 213-237.           Doi: 10.22034/jlr.2018.111274.1050

    ب) منابع انگلیسی

    • Brenkert, Gorge. G. (1991). Political Freedom. London and New York, Routledge Press.
    • International Institute for Democracy and Electoral Assistance International Electoral Standards Guidelines for Reviewing the Legal Framework, The OSCE Publication, 2001, IDEA. www.idea.int/publications/pub_electoral_main.html.
    • Masclet, Jean Claude (1992). Le Droit Des Elections Politiques, Paris, puff.