بررسی تطبیقی عطف به ماسبق شدن فسخ و مقایسۀ آن با ابطال قرارداد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق خصوصی دانشگاه تهران، ایران

2 دانشجوی کارشناس ارشد حقوق خصوصی دانشگاه تهران، ایران

10.22034/law.2025.68226.3509

چکیده

انحلال قرارداد ممکن است از طریق توافق طرفین (اقاله) یا به‌صورت یک‌جانبه (فسخ) انجام شود. بررسی آثار انحلال، به‌ویژه در فاصلۀ بین انعقاد و انحلال قرارداد، اهمیت دارد. در حقوق ایران با تکیه بر مبانی فقهی، اثر فسخ همواره غیرقهقرایی (پسینی) تلقی می‌شود؛ با این حال، نتایج این پژوهش که با روش تحلیلی- توصیفی و با اتکا به منابع کتابخانه‌ای انجام شده است نشان می‌دهد که در مواردی مانند خیارات یا عقود جایز، توافق طرفین می‌تواند اثر فسخ را به گذشته (قهقرایی) تسری دهد، بدون آنکه این وضعیت با ابطال یکی، همسان دانسته شود. در حقوق فرانسه، اثر فسخ گاه قهقرایی است و گاهی غیر قهقرایی. در قراردادهای دوجانبه با منفعت نهایی، در صورت نقض فاحش، فسخ با اثر قهقرایی امکان‌پذیر است، درحالی‌که در قراردادهای با منفعت مستمر، در همین فرض، فسخ اثری غیرقهقرایی دارد. همچنین در مواردی چون وکالت یا قراردادهای مستمر بدون تعیین مدت، فسخ معمولاً بدون اثر قهقرایی اعمال می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    1. امامی، میر سیدحسن (1401). حقوق مدنی. ج 1، تهران: انتشارات اسلامیه.
    2. امامی، میر سیدحسن (1402). حقوق مدنی. ج 2، تهران: انتشارات اسلامیه.
    3. امامی، میر سیدحسن (1401). حقوق مدنی. ج 3، تهران: انتشارات اسلامیه.
    4. امیری قائم‌مقامی، عبدالمجید (1355). حقوق تعهدات، نظریه کلی تعهدات قانون مدنی. ج 1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    5. بروجردی عبده، محمد (1329). حقوق مدنی .تهران: کتابفروشی محمدعلی علمی.
    6. پاکباز، سیامک (1402). شرح قانون مدنی فرانسه (اصلاحات 2016). تهران: میزان.
    7. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1382) صد مقاله در روش تحقیق علم حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
    8. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1398). رنسانس فلسفه، فلسفه وجود اعتباری. ج 4، تهران: انتشارات گنج دانش.
    9. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1400). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. ج 3، تهران: انتشارات گنج دانش.
    10. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. ج 4، تهران: انتشارات گنج دانش.
    11. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401) .دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت. تهران: انتشارات گنج دانش.
    12. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401). حقوق تعهدات. تهران: کتابخانه گنج دانش.
    13. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401) .فرهنگ عنصرشناسی حقوق مدنی، حقوق جزا. تهران: انتشارات گنج دانش.
    14. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401). فلسفه اعلی در علم حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
    15. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1402). الفارق: دایره‌المعارف عمومی حقوق. ج 4، تهران: انتشارات گنج دانش.
    16. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1402) .فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل: تئوری موازنه. تهران: انتشارات گنج دانش.
    17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1402). مجموعه محشی قانون مدنی (علمی ـ تطبیقی ـ تاریخی). تهران: انتشارات گنج دانش.
    18. حائری (شاه‌باغ)، سید علی (1402). شرح قانون مدنی. تهران: انتشارات گنج دانش.
    19. دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. ج 11، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
    20. شهیدی، مهدی (1402). سقوط تعهدات. تهران: انتشارات مجد.
    21. عدل، مصطفی (1373). حقوق مدنی. بی‌جا: انتشارات بحرالعلوم.
    22. کاتوزیان، امیرناصر (1402). قواعد عمومی قراردادها، انحلال قرارداد. تهران: انتشارات گنج دانش.
    23. کریمی، عباس و کریمی، سحر (1401). اندیشه‌هایی نو در حقوق قراردادها. تهران: انتشارات دادگستر.
    24. یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم (1376). سؤال و جواب (یزدی). ج 1، بی‌جا: مرکز نشر علوم اسلامی.

    مقالات

    1. انصاری‌پور، محمدعلی و سوهانی، مجید (2021). مفهوم قراردادهای قابل ابطال در حقوق انگلیس، فرانسه، ایران و فقه. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 8 (2)، 41-66.
    2. ساعی، محمدهادی و کزازی، امین (1389). بررسی تطبیقی اثر قهقرایی فسخ. حقوق تطبیقی، 18 (0)، 25-42.
    3. سلطانی، سید ناصر (1401). نقش سید محمد فاطمی قمی در تدوین قانون مدنی ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 13 (29)، 123-149.

    ب) منابع عربی

    کتاب‌ها

    1. آل‌کاشف‌الغطاء، علی (1381). شرح خیارات اللمعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
    2. بحرانی، یوسف‌بن احمد (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. ج 20، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
    3. جمعی از پژوهشگران (1423). موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب أهل‌البیت علیهم‌السلام. ج 4، قم: مؤسسۀ دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
    4. جمعی از پژوهشگران (1423). موسوعة الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب أهل‌البیت علیهم‌السلام. ج 28، قم: مؤسسۀ دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
    5. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد (1419). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة (ط. الحدیثة). ج 14، قم: جماعة المدرسین، مؤسسة النشر الإسلامی.
    6. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر (1403). الأشباه و النظائر فی قواعد و فروع فقه الشافعیة. بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
    7. شهید اول، محمد‌بن مکی (1430). موسوعة الشهید الأول. ج 11، قم: مکتب الإعلام الاسلامی.
    8. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1410). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. ج 3، بی‌جا: مکتبة الداوری.
    9. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. ج 3، بی‌جا: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
    10. علامه حلی، حسن‌بن یوسف (1414). تذکرة الفقهاء (ط الحدیثة). ج 11، بی‌جا: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
    11. علامه حلی، حسن‌بن یوسف (ب1414). تذکرة الفقهاء (ط الحدیثة). ج 18، بی‌جا: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
    12. فاضل مقداد، مقدادبن عبدالله (1404). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. ج 2، قم: مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.
    13. مقدس اردبیلی، احمدبن محمد (بی‌تا) .مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. ج 9، قم: جماعة المدرسین، مؤسسة النشر الإسلامی.
    14. یزدی، محمد کاظم‌بن عبدالعظیم (1410). حاشیۀ مکاسب. ج 1، قم: اسماعیلیان.

    ج) منابع فرانسوی

    Books

    • Carbonnier, J. (1996). Droit Civil, Les Obligations (19e éd.). Paris: Presses Universitaires de France.
    • Guinchard, S., & Debard, T. (2014). Lexique des Termes Juridiques (21e éd.). Paris: Dalloz.
    • Lluelles, D. (2012). Droit des Obligations (2e éd.). Montréal: Editions Thémis, Faculté de Droit, Université de Montréal.
    • Mazeaud, D., Latina, M., & Blanc, N. (2022). Droit des Obligations. Paris: LGDJ.
    • Picotte, J. (2018). Juridictionnaire. Faculté de Droit, Université de Moncton.
    • Porchy-Simon, S. (2016). Droit civil 2 Année: Les Obligations (9e éd.). Paris: Dalloz.
    • Renault-Brahinsky, C. (2019). Droit des Obligations (16e éd.). Paris: Gualino.
    • Terré, F., Simler, P., Lequette, Y., & Chénedé, F. (2018). Droit Civil: Les Obligations (12e éd., 2019). Paris: Dalloz.