The Conditions for the Occurrence of Partial Nullity of Contracts under Iraqi and Iranian Law

Document Type : Research Paper

Authors

1 . Professor, Department of Law, University of Tabriz, Iran

2 Ph.D Candidate in private Law, University of Tabriz, Iran

3 Assistant Professor, Department of Law, University of Tabriz, Iran

10.22034/law.2026.69019.3537

Abstract

Partial nullity of contracts, as one of the significant institutions in contract law, has gained prominence for its role in preserving the maximum possible legal effects of agreements and preventing the complete invalidation of contracts, particularly in legal systems grounded in Islamic jurisprudence. This study adopts a descriptive–analytical methodology with a comparative approach to examine the conditions for the realization of partial nullity in Iranian and Iraqi law. The central research question concerns the requirements under which nullity may be confined to the defective part of a contract while preserving its valid components. The findings indicate that partial nullity is contingent upon two principal conditions: first, the material and legal divisibility of the contract; and second, the non-essential character of the invalid part with respect to the parties’ contractual intent. The comparative analysis reveals that both legal systems presume the possibility of separation capability and the preservation of the valid portion of the contract; however, they diverge in their theoretical foundations and practical criteria. Iranian law, relying on jurisprudential principles such as the doctrine of the dissolution of a single contract into multiple contracts and the presumption of validity, recognizes separation capability. Iraqi law likewise acknowledges partial nullity, albeit with greater emphasis on the material nature of the contractual subject matter. The principal distinction lies in the fact that Iranian law accords greater weight to contractual stipulations and the role of the parties’ intent, whereas Iraqi law places stronger emphasis on the objective divisibility of the subject matter. The study concludes that, in order to enhance legal certainty and transactional stability, it is necessary for both legal systems to articulate clearer and more systematic criteria for identifying the conditions of partial nullity.

Keywords

Main Subjects

References

  1. الف) منابع فارسی

    کتاب‌ها

    1. امامی، سید حسن (1366). حقوق مدنی. جلد اول. تهران: اسلامیه.
    2. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1383). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
    3. شهیدی، مهدی (1377). تشکیل قراردادها و تعهدات حقوق مدنی 1. تهران: حقوقدان.
    4. شهیدی، مهدی (1380). حقوق مدنی 3، تعهدات. تهران: مجد.
    5. کاتوزیان، ناصر (1374). نظریۀ عمومی تعهدات. تهران: یلدا.
    6. کاتوزیان، ناصر (1385). عقود معین. جلد اول. تهران: دانشگاه تهران.
    7. کاتوزیان، ناصر (1388). قواعد عمومی قراردادها. جلد دوم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    8. کاتوزیان، ناصر (1392). اعمال حقوقی دورۀ مقدماتی حقوق مدنی. تهران: دانشگاه تهران.
    9. معین، محمد (1387). فرهنگ معین (تک جلدی). تهران: زرین.

    مقالات

    1. اسلامی‌پناه، علی و علایی، آسیه (1401). بررسی فقهی و حقوقی حق فسخ در بطلان جزئی قرارداد با مطالعه تطبیقی در حقوق کامن لا. تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل، 15 (55). 67-86. Doi: 10.30495/alr.2022.1945504.2217
    2. خسروی، علی؛ ناصری مقدم، حسین و قبولی درافشان، سید محمدهادی (1404). نسبت‏‌سنجی معاملات منهی شرعی با معاملات ممنوع قانونی به لحاظ تکلیفی و وضعی. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 16 (39)، 1-28. Doi: 22034/law.2025.65176.3442
    3. رحیمی، حبیب‌الله و کریمی، زهره (1391). مبانی تجزیه قرارداد در حقوق ایران. حقوق خصوصی، 1 (2). 63-87.
    4. رمضان‌زاده بادلی، ام البنین؛ تقی‌پور درزی نقیبی، محمدحسین و سلیمانی اندرور، علی (1403). مطالعۀ تطبیقی حق فسخ ناشی از عدم انطباق مادی کالا در کنوانسیون 1980 وین، دستورالعمل 2019 اتحادیۀ اروپا و حقوق ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 15 (37)، 161-196.

    Doi: 10.22034/LAW.2025.56573.3272

    1. سلجوقی، محمود (1368). تقسیم‌ناپذیری در حقوق و تعهدات. کانون وکلا، (148 و 149)، 69-88.
    2. سیفی زیناب، غلامعلی؛ شریفی، حامد و بهرامپوری، رسول (1399). تجزیه‌پذیری تعهدات در حقوق ایران و فقه امامیه. دیدگاه‌های حقوق قضایی، 25 (92)، 182-183.
    3. شبیری، زهرا (1385). مقایسه شرط نامشروع و شرط خلاف مقتضای عقد. پژوهش‌های دینی، 2 (4). 191-217.
    4. شعبان‌زاده تالارپشتی، حسین؛ کریمی، عباس و ایزانلو، محسن (1401). مطالعۀ تطبیقی بطلان جزئی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه با تأکید بر قانون مدنی جدید فرانسه. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5 (5)، 408-429.                         Doi: 10.30510/PSI.2022.275905.1590
    5. صادقی مقدم، محمدحسن و شکوهی‌زاده، رضا (1391). نظریۀ تبعیت در اعمال حقوقی. دیدگاه‌های حقوق قضایی، 17 (57). 43-78.
    6. صفایی، سیدحسین و سلطان احمدی، جلال (1389). تجزیه‌پذیری قرارداد در حقوق ایران، انگلیس و کنوانسیون بین‌المللی کالا (1980 وین). مطالعات حقوق خصوصی، 40 (13)، 149-166.

    ب) منابع عربی

    کتاب‌ها

    1. حسون طه، غنی (1971). الوجیز فی النظریه العامه للالتزامات. الکتاب الأول، مصادر الالتزام، بغداد: مطبعه المعارف.
    2. الحکیم، عبدالمجید (1977). الموجز فی شرح القانون المدنی العراقی. جلد 2، أحکام الالتزام. بغداد: دار الحریة للطباعة.
    3. الجلیلی، عبدالله (1958). الشرط المستحیل والمخالف للنظام العام أو الآداب فی القانون المدنی، بحث مقارن. القاهرة: المطبعة العالمیة.
    4. الذنون، حسن علی (1970). اصول الالتزام. بغداد: مطبعة العانی.
    5. السنهوری، عبد الرزاق احمد (ب.ت). الوسیط فی شرح القانون المدنی. جلد 1، مصادر الالتزام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    6. الشرقاوی، جمیل (1956). نظریة بطلان التصرف القانونی فی القانون المدنی المصری. القاهرة: مطبعة جامعة القاهرة.
    7. الصدة، عبد المنعم فرج (1960). مصادر الالتزام. القاهرة: مکتبة و مطبعة مصطفى الحلبی.
    8. تناغو، سمیر عبد السید (1975). نظریة الالتزام. القاهرة: مطبعة أطلس.
    9. حسنین، محمد (1983). الوجیز فی نظریة الإلتزام، مصادر الالتزام وأحکامها فی القانون الجزائری. الجزائر: المؤسسة الوطنیة للحقوق المطبعیة.
    10. دیاب، صلاح‌محمد (2010). بطلان عقد العمل وآثاره على حقوق العمال. مصر: دار الکتب القانونیة.
    11. عبد الرضا، عبد‌الرسول (2012). الوجیز فی مصادر الالتزامات. بغداد: جامعة بغداد.
    12. علی رضا (1983). محاضرات فی الحقوق المدنیة. السنة الثانیة. الجزائر: مدیریة الکتب والمطبوعات الجامعیة.
    13. الفکهانی، حسن (1967). موسوعة القضاء والفقه للدول العربیة. جلد 46. القانون المدنی الأردنی الجدید. قاهرة: الدار العربیة للموسوعات.
    14. فیلالی، على (2001). الالتزامات. النظریة العامة للعقد. الجزائر: موفم للنشر.
    15. یاس، محمدیحیى (1978). عقد الصلح بین الشریعة الإسلامیة والقانون المدنی. قاهره: دار الفکر العربی.
    16. مصطلحات قانونیة (1973). إحدى مطبوعات المجمع العلمی العراقی التی أقرتها ندوة. دمشق: مطبعة المجمع العلمی العراقی.

    مقالات

    36.          الدسوقی، ابراهیم ابو‌اللیل (1998). البطلان الجزئی للعقود و التصرفات القانونیة. الحقوق الکویتیة. کویت: دانشگاه کویت.

    37.          محمدحسین، زینب و رائد صیوان عطوان (2024). الاطار المفاهیمی للبطلان الجزئی، بحق مقدم الى جامعة البصرة. کلیة القانون، العدد 56.

    پایان‌نامه‌ها

    1. الفتلاوی، صاحب عبد‌الزهرة (2006). بطلان جزئی العقد وتحوله فی ضوء متطلبات التحول الاشتراکی. بحث مقدم إلى جامعة بغداد، کلیة القانون.
    2. الکرعاوی، رحمن‌حسن (2006). بطلان جزئی العقد و تحوله فی العقود المعاوضة. بحث مقدم إلى جامعة بابل، کلیة القانون.
Jurisprudence and Islamic Law
Volume 16, Issue 41
December 2025
Pages 171-205

Files

Share

How to cite

Statistics