Proportionality of Shariah Forbidden Transactions with Legally Prohibited Transactions in Terms of Obligation and Status

Document Type : Research Paper

Authors

1 Ph.D Candidate in Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Ferdowsi University of Mashhad, Iran

2 Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Ferdowsi University of Mashhad, Iran

3 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Ferdowsi University of Mashhad, Iran

10.22034/law.2025.65176.3442

Abstract

A substantial segment of Sharia rulings within the domain of legal obligations concerns prohibitions and forbidden acts, many of which are likewise proscribed by statutory law. Accordingly, elucidating the correlation and interaction between Sharia-based prohibitions and legislatively imposed bans is of significant jurisprudential and legal importance. The central research question is: when a transaction is concluded in contravention of either a Sharia injunction or a statutory prohibition, what legal consequences and enforceable remedies ensue? This study aims to comparatively assess the Sharia’s approach to muʿāmalāt manhiyya (prohibited transactions) and the legislature’s stance on prohibited and unlawful transactions, thereby clarifying the underlying rationale and objectives of each system. The findings indicate that the legislature, while drawing upon Islamic jurisprudential sources, primarily seeks to safeguard public order and may enact legal sanctions without direct precedent in classical fiqh. Regarding the ḥukm waḍʿī (legal effect) of prohibited transactions, there exist notable divergences between Imami jurisprudence and Iranian statutory law. The ḥukmtaklīfī (normative ruling) applicable to such transactions is classified into two categories: prohibition (ḥarām) and reprehensibility (makrūh). Conversely, the ḥukm waḍʿī is subdivided into five categories: nullity (buṭlān), lack of enforceability (‘adam al-nufūdh), voidability (qābil al-faskh), annulability (qābil al-ibṭāl), and non-opposability against third parties. This research adopts a descriptive–analytical and comparative methodology, relying on library-based sources, to examine both the normative and the legal effects of prohibited transactions in Imami jurisprudence and Iranian law.

Keywords

Main Subjects

References

  1. الف) منابع فارسی

    - کتاب‌ها

    1. امامی، حسن (1383). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه.
    2. انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی (1384). دانشنامه حقوق خصوصی. تهران: محراب فکر.
    3. بیات، فرهاد و بیات، شیرین (1400). شرح جامع قانون مدنی. تهران: ارشد.
    4. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1392). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
    5. خمینى، روح‌الله (1393). رساله توضیح‌المسائل. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    6. شهیدی، مهدی (1383). حقوق مدنی (اصول قراردادها و تعهدات). تهران: مجد.
    7. شهیدی، مهدی (1386). حقوق مدنی (تشکیل قراردادها و تعهدات). تهران: مجد.
    8. صفایی، سید حسین (1384). دورۀ مقدماتی حقوق مدنی (قواعد عمومی قراردادها). تهران: میزان.
    9. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1381). اصول فقه شیعه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع) .
    10. کاتوزیان، ناصر (1388). حقوق مدنی قواعد عمومی قراردادها. تهران: بهنشر.
    11. کاتوزیان، ناصر (1388). عقود معین. تهران: گنج دانش.
    12. محقق داماد، مصطفی (1381). قواعد فقه (بخش مدنی 2). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.
    13. مظفر، محمدرضا (1388). اصول الفقه. ترجمه عباس زراعت و حمید مسجدسرایی. تهران: جنگل.

    - مقالات

    1. ایزانلو، محسن و شریعتی‌نسب، صادق (1391). مطالعۀ تطبیقی عدم قابلیت استناد در حقوق ایران و فرانسه. حقوق خصوصی، 9(2)، 35-66. Doi:22059/jolt.2013.35159
    2. پارساپور، محمدباقر (1399). کفایت رضایت باطنی مالک در نفوذ معامله به مال غیر. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 11(21)، 47-66.   Doi: 22034/law.2020.12630
    3. شیخی نصرآبادی، مجیدرضا و محمدمهدی یزدانی (1394). جستاری در روش‌شناسی حرمت تکلیفی معاملات ممنوعه از دیدگاه امام خمینی. فقه و اصول، 47(3)، 89-108.

    Doi: 10.22067/fiqh.v47i22.33257

    1. علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل و حمیدی، معصومه (1396). بررسی تأثیر جهت نامشروع در صحت و فساد معاملات. فقه و اصول، 49(4)، 69-88.

    Doi: 10.22067/jfu.v49i4.24467

    1. قبولی درافشان، سید محمد‌هادی؛ فخلعی، محمدتقی و حائری، محمدحسن (1395). ضمانت اجرای قرارداد با جهت نامشروع در حمایت از نظم عمومی سنتی و اقتصادی. دانشنامۀ حقوق اقتصادی، 23 (9)، 1-29. Doi: 22067/le.v23i10.33593
    2. قنواتی، جلیل و صفری، اسفندیار (1399). نسبت اصل صحت و فساد با مادۀ 10 قانون مدنی و اصل آزادی قراردادی. جستارهای فقهی و اصولی، 6(18)، 181-206.

    Doi: 10.22034/jrj.2020.51273.1445

    1. محمدی میرعزیزی، پیام و صالحی مازندرانی، محمد (1399). نسبت میان عقد استنادناپذیر و عقد غیرنافذ مراعی. مطالعات حقوقی، 12(4) 205-234.

    Doi: 10.22099/jls.2020.37588.3951

    1. نیک‌نژاد، جواد (1399). وضعیت فقهی- حقوقی معاملۀ معارض با شرط فاسخ. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 13(27)، 237-264. Doi: 22034/law.2021.39210.2575

    ب) منابع عربی

    - کتاب‌ها

    1. قرآن کریم
    2. آخوند خراسانى، محمدکاظم‌بن حسین (1409ق). کفایة الأصول. قم: طبع آل‌البیت،
    3. آشتیانى، محمدحسن‌بن جعفر (1429ق). بحرالفوائد فى شرح الفرائد. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
    4. آل کاشف الغطاء، محمدحسین‌بن على‌بن محمدرضا (1359ق). تحریر المجلة. نجف اشرف: المکتبة المرتضویة
    5. انصارى، مرتضى بن محمدامین (1428ق). فرائد الأصول. قم: مجمع‌الفکر الاسلامی.
    6. انصارى، مرتضى بن محمدامین (1392). کتاب المکاسب: المحرمه (جلد 1). ویراستاری احمد پایانی. قم: دارالحکمه.
    7. ایروانى، على (1370). نهایة النهایة فی شرح الکفایة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
    8. بحرانى، آل عصفور، یوسف‌بن احمد‌بن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    9. بروجردى، حسین (1415ق). نهایة الأصول. تهران: تفکر
    10. بحر‌العلوم، محمد‌بن محمدتقى (1403ق). بلغة الفقیه. تهران: منشورات مکتبة الصادق
    11. جُزیری، عبدالرحمن (2005م). الفقه علی المذاهب الاربعة. بیروت: دارالکتاب العربی.
    12. حائرى، سید على‌بن محمد طباطبایى (1409ق). الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع - حدیقة المؤمنین. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشى نجفى قدس‌سره.
    13. حسینی مراغی، سید میر عبدالفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    14. حسینی عاملى، سید جواد‌بن محمد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    15. خوئى، سید ابوالقاسم موسوى (1417ق). مصباح‌الفقاهة (المکاسب). قم: انصاریان.
    16. السُبکی، تاج‌الدین (1991م). الاشباه و النظائر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
    17. شهرکانی، ابراهیم اسماعیل (1430ق). معجم المصطلحات الفقهیه. قم: ذوی القربی.
    18. شهید اول، محمد‌بن مکى عاملی (1419ق). ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسۀ آل‌البیت علیهم‌السلام.
    19. شهید اول، محمد‌بن مکى عاملی (1400ق). القواعد و الفوائد. قم: کتاب‌فروشی مفید.
    20. شهید ثانى، زین‌الدین‌بن على‌بن احمد عاملی جبعی (1386). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    21. شهید ثانى، زین‌الدین‌بن على‌بن احمد عاملی جبعی (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
    22. شیرازی، میرزا محمدتقی (1412ق). حاشیة المکاسب. قم: منشورات شریف الرضی.
    23. صاحب جواهر، محمدحسن (1388). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. لبنان، بیروت: دارالتراث العربی.
    24. صدر، محمدباقر (1418ق). دروس فی علم الأصول. قم: اسلامى.
    25. طوسى، ابوجعفر، محمد‌بن حسن (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    26. طوسى، ابوجعفر، محمد‌بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
    27. عراقى، ضیاءالدین (1417ق). نهایة الأفکار. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    28. علامه حلی، حسن‌بن یوسف‌بن مطهر اسدی (1420ق). تحریر الاحکام الشریعة علی مذهب الامامیه. قم: مؤسسۀ امام صادق علیه‌السلام.
    29. غدیری، عبدالله عیسی ابراهیم (1418ق). القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیة. بیروت: دار الرسول الاکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم.
    30. محقق کرکى (ثانی)، علی‌بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسۀ آل‌البیت علیهم‌السلام.
    31. مشکینى اردبیلى، على (1374). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها. قم: الهادی.
    32. منتظری، حسینعلى (1415ق). دراسات فی المکاسب المحرمة. قم: تفکر.
    33. نائینى، محمدحسین (1352). أجود التقریرات. قم: مطبة العرفان.
    34. نائینى، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    35. وحید بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل (1419ق). الرسائل الفقهیة (للوحید البهبهانی). قم: مؤسسۀ علامه وحید بهبهانى.
Jurisprudence and Islamic Law
Volume 16, Issue 39
September 2025
Pages 1-28

Files

Share

How to cite

Statistics