دانشگاه تبریز مطالعات حقوق تطبیقی معاصر 28210891 16 40 2025 12 11 A Critical Examination of the Tension between Consumer Rights and Intellectual Property Rights درنگی در تقابل میان حقوق مصرف‌کننده و حقوق مالکیت فکری 185 210 21548 10.22034/law.2025.67548.3493 FA عمید محمدی استادیار گروه حقوق دانشگاه جهرم، ایران Journal Article 2025 05 27 <em><span style="font-size: 10.0pt; color: black;">The rapid advancement of intellectual phenomena and their pervasive expansion have led to their intersection with other domains—including consumer rights. However, the inherently monopolistic and protectionist nature of intellectual property rights has challenged both established economic frameworks and consumer protection regimes. From a legal perspective, a nuanced understanding of the interplay between intellectual property doctrines and consumer rights is crucial for effective regulation, policy formulation, and economic governance in any society. Against this backdrop, the present study seeks to address a fundamental question: What role can consumers occupy within the intellectual property ecosystem? This article elucidates the conceptualization of the consumer within the framework of IP law while highlighting the ostensible discord between these two legal constructs. The tension arises from two competing propositions: (1) the promotion of innovation through exclusive rights allocation, and (2) the realization of economic efficiency by maximizing consumer welfare. The study demonstrates that, contrary to initial appearances, intellectual property rights are not inherently antithetical to consumer rights in the long term. Rather, the resultant monopoly is not absolute, and mechanisms such as the fair use doctrine, exhaustion of rights (first-sale doctrine), and compulsory licensing can substantially recalibrate the balance in favor of consumers.</span></em> شتاب فزایندۀ تحولات در عرصۀ مالکیت فکری و گستردگی روزافزون تأثیرات آن موجب تقاطع و تعامل آن با سایر زمینه‌ها ازجمله حقوق مصرف‌کننده شده است. با این حال، سرشت انحصارگرایانه و حمایتی مالکیت فکری، نظم اقتصادی موجود و چارچوب حقوق مصرف‌کننده را به چالش کشیده است. از نظرگاه حقوقی شناخت موشکافانه‌ و رویارویی میان آموزه‌های این دو نهاد، در تنظیم‌گری، سیاست‌گذاری و حکمرانی اقتصادی هر جامعه‌ای تأثیرگذار خواهد بود. بر این بنیان، نگارندۀ پژوهش پیش ‌روی می‌کوشد تا این سؤال اساسی را بررسی نماید که چه جایگاهی برای مصرف‌کننده در منظومۀ مالکیت‌های فکری می‌توان تجسم نمود؟ در نوشتار حاضر ضمن تبیین مفهوم مصرف‌کننده در پرتو حقوق مالکیت فکری، تعارض ظاهری و نمای ناهماهنگ این دو تأسیس حقوقی پیرامون دو گزاره، یعنی ارتقای سطح نوآوری با تخصیص حقوق انحصاری و تحقق کارایی اقتصادی، به‌واسطۀ سودی که نصیب مصرف‌کننده می‌شود، به‌تصویر کشیده شده است. دستاورد مقاله آن است که نه‌تنها حقوق مالکیت فکری در بلندمدت با اهداف حقوق مصرف تنافی ندارد، بلکه انحصار حاصله مطلق نبوده، سازوکارهایی نظیر دکترین استفادۀ منصفانه، استیفای حق و مجوز اجباری می‌تواند تا حد زیادی توازن لازم را میان آنها برقرار سازد. https://law.tabrizu.ac.ir/article_21548_42141fff6d7df434b09c88ca825b3e3e.pdf